Ο Δήμος Teramo στην Ιταλία προχώρησε πρόσφατα στην προκήρυξη διεθνούς διαγωνισμού για τον σχεδιασμό και την κατασκευή μονάδας αναερόβιας χώνευσης, με στόχο την ολοκληρωμένη επεξεργασία οργανικών αστικών και αγροτικών αποβλήτων. Πρόκειται για μια επένδυση της τάξης των 30 εκατομμυρίων ευρώ, προσανατολισμένη στην παραγωγή βιομεθανίου και υψηλής ποιότητας εδαφοβελτιωτικού (κομπόστ).
Η κίνηση αυτή δεν αποτελεί απλώς μια τεχνική σύμβαση έργου (EPC). Αποτελεί ξεκάθαρη πολιτική επιλογή.
Η τοπική αυτοδιοίκηση αναλαμβάνει τα ηνία της κυκλικής οικονομίας, επενδύει σε κρίσιμες υποδομές και μετατρέπει ένα δύσκολο, επιβαρυντικό ρεύμα αποβλήτων σε τοπικό παραγωγικό πόρο και ενεργειακή αυτονομία.
Η Teramo και η Μεσσηνία μοιράζονται ένα θεμελιώδες κοινό χαρακτηριστικό. Μιά μια ισχυρή, δυναμική αγροδιατροφική οικονομία. Αυτό σημαίνει, αναπόφευκτα, τεράστιες ροές οργανικών υπολειμμάτων από την πρωτογενή παραγωγή, την κτηνοτροφία και τη μεταποίηση. Σε τέτοιες περιοχές, τα οργανικά υπολείμματα δεν μπορούν πλέον να αντιμετωπίζονται απλώς ως ένα πρόβλημα προς απομάκρυνση ή απόκρυψη. Υπό αυστηρούς όρους, απόλυτη διαφάνεια και κοινωνική νομιμοποίηση, αποτελούν πολύτιμη πρώτη ύλη για πράσινη ενέργεια, επαναφορά οργανικής ουσίας στα εξαντλημένα εδάφη και δημιουργία τοπικής προστιθέμενης αξίας.
Την ίδια ώρα, στη Μεσσηνία, η δημόσια συζήτηση για τη σχεδιαζόμενη μονάδα βιοαερίου στη ΒΙΠΕ Μελιγαλά εγκλωβίστηκε σχεδόν αποκλειστικά στη λογική της θεσμικής και νομικής αποτροπής. Η Δημοτική Επιτροπή Οιχαλίας κινήθηκε ομόφωνα σε νομικές ενέργειες κατά της περιβαλλοντικής αδειοδότησης, οδηγώντας, σύμφωνα με πρόσφατες τοπικές αναφορές, στην αποδοχή της σχετικής προσφυγής.
Ας είμαστε απολύτως σαφείς. Η κοινωνική αποδοχή δεν επιβάλλεται ούτε διατάσσεται. Οι πολίτες και οι δήμοι έχουν κάθε δικαίωμα (και υποχρέωση) να απαιτούν πλήρη διαφάνεια ως προς τη σύνθεση των εισροών, αυστηρή ιχνηλασιμότητα, πιστοποιημένο έλεγχο οσμών, ορθολογική διαχείριση της κυκλοφορίας βαρέων οχημάτων, συνεχή ανεξάρτητη περιβαλλοντική παρακολούθηση και ασφαλή αξιοποίηση του χωνεύματος. Αυτοί οι όροι δεν είναι διαπραγματεύσιμοι. Είναι τα θεμέλια κάθε σοβαρής υποδομής κυκλικής οικονομίας.
Ο κίνδυνος της μικροπολιτικής και η παγίδα του φόβου
Ωστόσο, εδώ ελλοχεύει ο πραγματικός κίνδυνος. Όλοι γνωρίζουμε πόσο εύκολα η μικροπολιτική εκμεταλλεύεται την αποσπασματική ενημέρωση και την τεχνική σύγχυση, δημιουργώντας ένα γόνιμο έδαφος για τους αρνητές κάθε λύσης.
Δεν είναι όλοι όσοι εκφράζουν διαφωνίες «αρνητές». Υπάρχουν γνήσιες, εύλογες αγωνίες που χρειάζονται πειστικές απαντήσεις, δεσμευτικές δικλίδες ασφαλείας και δημόσιο έλεγχο. Όμως είναι εντελώς άλλο πράγμα η τεκμηριωμένη κριτική και άλλο η συστηματική καλλιέργεια αμφιβολίας και φόβου χωρίς στοιχεία και χωρίς αντίλογο.
Όταν ορισμένοι αξιοποιούν την έλλειψη ολοκληρωμένης πληροφόρησης για να χειραγωγήσουν την κοινή γνώμη ή να καθοδηγήσουν θεσμικές αποφάσεις, δεν υπηρετούν ούτε το περιβάλλον ούτε την τοπική δημοκρατία. Υπηρετούν τη μικροπολιτική σκοπιμότητα. Η τοπική κοινωνία δεν μπορεί να εγκλωβίζεται σε ένα ψευτοδίλημμα ανάμεσα στην άκριτη αποδοχή μιας ασαφούς επένδυσης και στον απόλυτο αποκλεισμό κάθε τεχνολογικής λύσης. Χρειάζεται ανοιχτά, πραγματικά δεδομένα:
- ποιες ακριβώς είναι οι εισροές και από πού προέρχονται;
- ποια τεχνολογία επιλέγεται και ποιοι είναι οι πραγματικοί κίνδυνοι;
- πώς διασφαλίζεται ο έλεγχος και τι μετριέται δημόσια σε πραγματικό χρόνο;
- ποιο είναι το ουσιαστικό, μετρήσιμο όφελος για την τοπική κοινωνία και τους παραγωγούς;
Το αναπάντητο ερώτημα: Ποια είναι η εναλλακτική;
Το κεντρικό ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν κάθε προτεινόμενη μονάδα πρέπει να εγκρίνεται αυτόματα. Το κρίσιμο ερώτημα είναι, όταν μια πρόταση απορρίπτεται, ποια είναι η τεκμηριωμένη εναλλακτική στρατηγική για τις ίδιες οργανικές ροές;
Η αντίθεση σε ένα έργο δεν συνιστά, από μόνη της, περιβαλλοντική πολιτική. Η ακύρωση μιας επένδυσης δεν εξαφανίζει ως δια μαγείας τα χιλιάδες κυβικά λυμάτων, τα αγροδιατροφικά υπολείμματα, τα κτηνοτροφικά απόβλητα, τα υποπροϊόντα της ελαιοπαραγωγής ή την επιτακτική ανάγκη επιστροφής οργανικής ουσίας στα εδάφη της Μεσσηνίας.
Η τοπική αυτοδιοίκηση έχει αναφαίρετο δικαίωμα να απορρίψει ένα ανεπαρκώς τεκμηριωμένο ή πρόχειρα χωροθετημένο έργο. Δεν έχει όμως το δικαίωμα να σιωπά απέναντι στο πραγματικό πρόβλημα. Η άρνηση χωρίς αντιπρόταση δεν είναι προστασία του τόπου αλλά είναι απλώς αναβολή του προβλήματος και μετακύλιση του περιβαλλοντικού κόστους στο μέλλον.
Η ώρα της ευθύνης
Η Μεσσηνία έχει σήμερα την ευκαιρία να μετατρέψει αυτή τη δύσκολη και φορτισμένη συζήτηση σε αφετηρία ωρίμανσης. Αντί για μια στείρα αντιπαράθεση, χρειάζεται ένα ολοκληρωμένο, δημόσια διαβουλευμένο και επιστημονικά τεκμηριωμένο σχέδιο διαχείρισης των οργανικών της αποβλήτων με
- ακριβή καταγραφή των πραγματικών ποσοτήτων και πηγών εισροών.
- επιλογή της βέλτιστης διαθέσιμης τεχνολογίας.
- αντικειμενικά και αδιαμφισβήτητα κριτήρια χωροθέτησης.
- διασφαλισμένη, ασφαλή επαναχρησιμοποίηση των παραγόμενων υλικών στον πρωτογενή τομέα.
- ουσιαστική τοπική ανταποδοτικότητα και διαρκή, θεσμοθετημένο κοινωνικό έλεγχο.
Η κυκλική οικονομία δεν είναι μια θεωρητική ευρωπαϊκή οδηγία ούτε πεδίο μικροπολιτικών αντιπαραθέσεων. Είναι η μόνη ρεαλιστική διέξοδος για τη βιωσιμότητα της περιφέρειας. Και όσο η Teramo προχωρά με σχέδιο, η Μεσσηνία οφείλει να αναρωτηθεί αν θα συνεχίσει να προσφεύγει ή αν θα τολμήσει επιτέλους να σχεδιάσει.
